عوامل موثر بر بروز بحران دریاچه ارومیه

1- عوامل موثر بر بروز بحران درياچه اروميه

 همانطور كه اشاره گرديد، با توجه به قرارگيري درياچه اروميه در يك حوضه آبريز بسته، تنها عوامل بارش مستقيم و رواناب ورودي از آبراهه‌ها و رودخانه‌ها به عنوان منابع آب ورودي به درياچه و تبخير به عنوان خروجي از درياچه به حساب مي‌آيد.

 لذا كاهش مستمر حجم آب درياچه در اثر تبخير و عدم ورود منابع آب كافي به درياچه به‌منظور جبران و حفظ تعادل آبي آن به عنوان عامل اصلي خشكي درياچه تلقي مي‌گردد.

 اما مسئله اصلي اين است كه چه علل و عواملي منجر به عدم جريان آب كافي به درياچه و همچنين افزايش ميزان تبخير از سطح آن گرديده و شرايط كنوني را براي درياچه رقم زده است.

 بر اساس بررسي‌هاي صورت گرفته، سه عامل اصلي موثر در خشكي درياچه اروميه عبارتند از:

· برداشت بيش از حد مجاز از منابع تجديدپذير حوضه

· توسعه نامتوازن بخش كشاورزي در حوضه

· تغييرات اقليمي و استمرار خشكسالی

در واقع اين مجموعه عوامل با اثرات تشديدكنندگي بر روي يكديگر، منجر به خشكي درياچه اروميه گرديده‌اند( شكل 1).

البته عواملي مانند احداث ميان‌گذر نيز مي‌تواند در تشديد شرايط كنوني درياچه نقش داشته است.

 شکل-1- عوامل اصلي موثر در بحران درياچه اروميه

1-1- برداشت بيش از حد مجاز از منابع آب تجديدپذير حوضه

 در مجموع بر اساس آمار ارائه شده، حجم منابع آب تجديدپذير حوضه آبريز درياچه اروميه 7024 ميليون مترمكعب و حجم مصارف آب در بخش‌هاي مختلف 4825 ميليون مترمكعب مي‌باشد.

به‌عبارت بهتر در حدود 70 درصد از منابع آب تجديدپذير حوضه توسط بخش‌هاي مختلف به‌ مصرف مي‌رسد که بخش كشاورزي بيش از 60 درصد از كل منابع آب تجديدپذير حوضه و حدود 90 درصد از مصارف آب در حوضه را به خود تخصيص داده است.

 اين حجم مصرف در سطح حوضه در حالي صورت مي‌گيرد كه بر اساس شاخص كميسيون توسعه پايدار سازمان ملل، مديريت آب در سطح حوضه در مرحله تنش آبي قرار دارد.

بر طبق شاخص مذكور ميزان برداشت قابل قبول از منابع آب تجديدپذير بين 20 تا 40 درصد مي‌باشد و برداشت بيش از 40 درصد بسيار پرخطر مي‌باشد.

همزماني بروز خشكسالي و تداوم آن با اين ميزان برداشت از منابع آب تجديدپذير حوضه توسط مصرف‌كننده‌هاي مختلف، كاهش 50 درصدي حجم آب ورودي به درياچه را در پي داشته است.

 

 

شکل-2- سري بلندمدت رواناب‌هاي ورودي به درياچه اروميه (ميليون مترمكعب) 

 همان‌گونه كه در نمودار ملاحظه‌ مي‌گردد، ميانگين مجموع منابع آب سطحي ورودي به درياچه اروميه از 4939 ميليون مترمكعب در دوره اول به 2440 ميليون مترمكعب در دوره دوم كاهش يافته است.

 در واقع اين ميزان كاهش در ميزان رواناب ورودي از رودخانه‌ها در دوره آماري 18 ساله‌ اخير،  تاثير قابل ملاحظه‌اي در كاهش تراز درياچه و همچنين كاهش حجم آب ورودي به پيكره آبي درياچه به دليل افزايش ميزان تلفات در مسير داشته است.

 در شكل (3)، نقاط و محدوده‌هاي برداشت از منابع آب سطحي حوضه آبريز درياچه اروميه مشخص گرديده است.

 

 

شکل-3-     نقاط برداشت از منابع آب سطحي حوضه آبريز درياچه اروميه

1-1-1- نقش برداشت بي‌رويه از منابع آب زيرزميني

افزايش قابل ملاحظه ميزان چاه‌هاي حفر شده در سطح حوضه نيز از جمله عوامل موثر بر افت قابل ملاحظه تراز درياچه اروميه بوده است.

گرچه بررسي‌هاي صورت گرفته توسط دفتر برنامه‌ريزي و تلفيق ستاد احياي درياچه اروميه نشان دهنده عدم ارتباط فعال بين درياچه اروميه و آبخوان‌هاي ساحلي آن مي‌باشد، اما حفر حدود 88000 حلقه چاه در سطح حوضه تاثير قابل ملاحظه‌اي بر آبدهي رودخانه‌هاي حوضه داشته و اين امر منجر به كاهش قابل ملاحظه رواناب ورودي به درياچه گرديده است.

 با فرض مساحت 12500 كيلومتر مربعي براي دشت‌ها و كوهپايه‌هاي حوضه، يك حساب ساده نشان مي‌دهد كه متاسفانه به‌طور متوسط در هر كيلومتر مربع از سطح دشت‌هاي حوضه تعداد 7 حلقه چاه حفر گرديده است.

 البته با توجه عدم توزيع يكنواخت چاه‌ها در سطح حوضه، تراكم چاه‌ها در برخي از دشت‌ها به‌مانند اروميه، مياندواب و تبريز بيش از اين تعداد مي‌باشد.

در شكل (4)، پراكنش چاه‌هاي حفرشده در سطح حوضه به خوبي مويد مطلب فوق مي‌باشد.

 

 

شکل-4- پراكندگي چاه‌هاي حوضه آبريز درياچه اروميه

 نكته تاسف‌انگيز در خصوص چاه‌هاي حفر شده در سطح حوضه اين است كه بسياري از آن‌ها غيرمجاز مي‌باشد.

 بر طبق آمار موجود تعداد چاه‌هاي غيرمجاز حوضه بيش از 40000 حلقه مي‌باشد.

  در نمودار ارائه شده در شكل (5) روند تغييرات ميزان برداشت از منابع آب زيرزميني حوضه و در شكل (6) روند افزايشي ميزان حفر چاه‌ها در سطح حوضه به تفكيك عميق و نيمه عميق در چهار دهه اخير نشان داده شده است.

 

شکل-5- روند تغييرات مقدار برداشت از منابع آب زيرزميني حوضه آبريز درياچه اروميه در چهار دهه اخير 

 

شکل-6- روند تغييرات چاه‌هاي عميق و نيمه عميق حفر شده در سطح حوضه آبريز درياچه اروميه 

2-1-1-عدم رعايت شاخص پايداري منابع آب تجديد پذير و افت تراز درياچه اروميه

شرايط كنوني درياچه اروميه حاصل برداشت 70 درصدي از منابع آب تجديدپذير حوضه و عدم تخصيص و تامين حقابه زيست‌محيطي درياچه اروميه مي‌باشد.

در صورت رعايت برداشت 20 درصدي از منابع آب تجديدپذير حوضه، نه تنها شاهد تثبيت شرايط درياچه حتي در دوره‌هاي خشكسالي مي‌بوديم، بلكه نسبت به تراز اكولوژيك نيز تراز درياچه يك متر بالا بوده است.

 

2-1- توسعه نامتوازن بخش كشاورزي حوضه

مهم‌ترين عامل برداشت بيش از حد مجاز از منابع آب تجديدپذير حوضه، توسعه بخش كشاورزي در سطح حوضه مي‌باشد.

بررسي‌هاي صورت گرفته به ويژه با استفاده از پردازش و تحليل تصاوير ماهواره‌اي نشان‌دهنده افزايش قابل ملاحظه سطح زيركشت اراضي آبي در سطح حوضه مي‌باشد.

همانطور كه در شکل 7  به‌خوبي مشخص است، عمده اراضي زيركشت آبي حوضه در منطقه جنوبي درياچه و همچنين منطقه غربي آن متمركز شده است.

 

 

شکل-7- گستره اراضي فارياب حوضه آبريز درياچه اروميه در سال 1389

 بر طبق مطالعات و آمار منتشره مختلف، سطح زيركشت آبي كنوني در سطح حوضه آبريز درياچه اروميه نزديك 500 هزار هكتار برآورد گرديده است.

 اين رقم، نشان‌گر افزايش حدود 200 هزار هكتاي اراضي آبي حوضه نسبت به اوايل دهه 1350 شمسي مي‌باشد.

 علاوه بر افزايش سطح زير كشت در بخش كشاورزي حوضه، ساير عوامل موثر در توسعه نامتوازن اين بخش در سطح حوضه را مي‌توان در قالب موارد زير برشمرد؛

 

·تغيير الگوي كشت كم‌مصرف آبي به الگوي كشت پرمصرف (مثل افزايش سطح زير كشت چغندر و سيب در سطح حوضه)

·افزايش سطح زيركشت باغي در سطح حوضه (در حال حاضر حدود 30 درصد از اراضي آبي حوضه زيركشت باغات مي‌باشد)

·توليد بيش از نياز برخي از محصولات در سطح حوضه و صادرات آن‌ به خارج از حوضه

 بر اساس برآوردهاي صورت گرفته در صورت جلوگيري از توليد مازاد چغندرقند تا حدود 100 ميليون مترمكعب در مصرف آب زراعي مناطق جنوبي استان آذربايجان‌غربي صرفه‌جويي خواهد گرديد. حتي در صورت جايگزيني كشت چغندر با محصولات كم مصرف، ميزان قابل توجهي (در حدود 60 ميليون مترمكعب) از مصرف آب در بخش كشاورزي حوضه آبريز درياچه اروميه كاهش پيدا مي‌نمايد.

 

3-1- تغييرات اقليمي و استمرار خشكسالي‌ها

 علاوه بر عوامل انساني مورد اشاره در بخش‌هاي قبل، تغيير در پارامترهاي اقليمي به‌ويژه افزايش دما و كاهش بارش در سطح حوضه ناشي از تداوم خشكسالي و نوسانات اقليمي در خشكي درياچه اروميه تاثيرگذار بوده است.

 گرچه، نتايج مطالعات صورت گرفته توسط موسسه پژوهش‌های اکولوژی و تنوع زیستی مدیترانه در فرانسه با همكاري پژوهشگاه ملي اقيانوس‌شناسي و علوم جوي دانشگاه تهران و دانشگاه ايالتي كاليفرنيا در خصوص شواهد زمين‌شناختي خشك‌شدگي درياچه اروميه، دریاچه ارومیه در دویست هزار سال گذشته نوسان‌های بسیار زیادی داشته است،  ولی به طور کلی هیدرولوژی آن با الگوی جهانی چرخه‌های آب و هوایی هماهنگ بوده است.

 بر اساس اين مطالعات، درياچه اروميه هيچ‌ موقع در طول اين دوران با خشك‌شدگي كاملي مواجه نبوده است و شرايط كنوني درياچه بيشتر ناشي از عوامل انساني تشديدكننده مي‌باشد.

 روند تغييرات دما در سطح حوضه طي60 سال اخير ارائه شده در نمودار  شکل (8)، نشان‌گر نوسانات دمايي در سطح حوضه و روند افزايشي آن مي‌باشد.

 

 شکل-8- روند تغييرات دمايي در سطح حوضه آبريز درياچه اروميه

لاوه بر افزايش دما، همانگونه كه قبلا نيز اشاره گرديد، ميزان بارش در سطح حوضه نيز با كاهش قابل ملاحظه‌اي مواجه گرديده است (شكل 9).

 

شکل-9- روند كاهشي بارش در سطح حوضه آبريز درياچه اروميه

همانطور که در اين شكل مشخص است، تعداد روزهای با بارش بیش از 10 میلی‌متر در حوضه آبريز دریاچه ارومیه کاهش یافته است. این خود می‌تواند یکی از دلایل کاهش رواناب در حوضه دریاچه ارومیه باشد.

مقدار تجمعی کاهش تعداد روزهای با بارش بیش از 10 میلی‌متر در طی 45 سال برای ایستگاه‌های تبریز و ارومیه در حدود 5 روز بوده است.

 

 برای دریافت فایل کامل گزارش بر روی لینک زیر کلیک نمایید.

http://ulrp.sharif.ir/sites/default/files/field/files/node_1082_zarurat_ehya.pdf